Paardenpraatjes

“Er staat een paard in de gang… ja ja een paard in de gang… ”

Ja ja, er is weer een nieuw jaar begonnen! Dit maal niet volgens die rare Gregoriaanse kalender, maar volgens de goede oude maankalender. Dat betekent dat er een nieuw sterrenbeeld uit de Aziatische dierenriem in de spotlight komt te staan; het Paard. Een leuke gelegenheid om ook eens te kijken naar een paar manieren waarop dit ‘edele dier’ voorkomt in de Japanse taal. Tipje van de sluier; ze staan niet bij buurvrouw Jansen.

Laten we heel eenvoudig beginnen bij het woord zelf: uma. In kanji (Chinese karakters) wordt het geschreven als 馬, wat een van de weinige pictografische tekens is. Je ziet het zó voor je; vier benen in volle galop, manen in de wind. MAAR… dit is niet hoe we het sterrenbeeld ‘paard’ schrijven, want voor elk van de twaalf dierenriemtekens is er ook nog een ander symbool. Het is vergelijkbaar met hoe we ‘vissen’ schrijven als we het hebben over die waterdieren, of hoe een ‘boogschutter’ gewoon iemand is met een pijl en boog, terwijl de termen ‘Pisces’ en ‘Sagittarius’ alleen in de astrologie gebruikt worden.

Dat astrologische paard schrijven we zo:  午. Wie al wat Japans kent, zal dit teken herkennen uit de woorden 午前 (gozen) en 午後 (gogo), respectievelijk  A.M. (ante meridiem; vóór de middag) en P.M. (post meridiem; na de middag). Als het goed is gaat er nu een lichtje branden; Japanners schrijven dus “vóór het paard” en “na het paard” … Waar slaat dat nou weer op? Nou, beste lezers, dat heeft te maken met de oude dagindeling. Niet in 24 delen, maar in 12.  In dit systeem krijgt ieder sterrenbeeld dus een eigen deel: middernacht is bijvoorbeeld het “Uur van de Rat” (de uren tussen 23:00 en 01:00) en wanneer de zon op z’n hoogst staat noemde men dit het “Uur van het Paard” (tussen 11:00 en 13:00).

modern horloge, traditionele wijzerplaat

Deze versie van paard 午 is tegelijk een perfect voorbeeld van de noodzaak om netjes te schrijven. Één streepje te lang doortrekken en je hebt opeens een koe! 　牛 … en dat brengt ons bij het gezegde「牛も千里、馬も千里」 ushi mo senri, uma mo senri.* Letterlijk staat er “ook [op] een koe duizend mijl, ook [op] een paard duizend mijl.” Met een beetje dichterlijke vrijheid maak ik daarvan “of je nu langzaam gaat of snel, uiteindelijk kom je er wel.” Want dat rijmt. Qua betekenis is het vergelijkbaar met “Alle wegen leiden naar Rome”; hoe je het ook doet, het uiteindelijke doel is hetzelfde. Het heeft niet letterlijk met afstand te maken, maar (ook) met vaardigheid. Wat de één in vijf minuten voor elkaar krijgt, kost een ander misschien een uur; het resultaat is gelijk.

Wist je trouwens al dat men in Japan tijdens het zomerse O-bon festival ook paarden en koeien maakt? Deze van komkommers (en aubergines) geknutselde rijdieren zijn bedoeld om de voorouders lekker snel naar de wereld van de levenden te brengen, of juist langzaam terug te laten keren naar die andere wereld… Dan bidden we natuurlijk dat het ze verder goed gaat, maar dat moet je wel bij de juiste doen. Een ander Japans gezegde luidt namelijk「馬の耳に念仏」uma no mimi ni nenbutsu: “Een nenbutsu** in het oor van een paard.” Dat is verspilde moeite... Heel vergelijkbaar met het Nederlandse “voor dovemansoren spreken” dus, of eigenlijk nuttelozer, want dat paard kan niet eens liplezen.

Om met eenzelfde positieve noot af te sluiten, presenteer ik jullie het enige (scheld)woordje dat vrijwel elke anime-kijker kent: 馬鹿 baka. Dat je dit in kanji schrijft met ‘paard’ en ‘hert’ is bij de meesten niet bekend, laat staat het waarom.

Dat komt van een ruim 2000 jaar oud Chinees voorval waarbij een machtige kanselier een hert schonk aan de net gekroonde keizer (een klein jochie), en zei dat het een paard was. De jonge keizer twijfelde er wel aan, maar al zijn adviseurs waren bang voor de kanselier en beaamden dat het inderdaad een paard was. De uitdrukking “naar een hert wijzen en het een paard noemen” werd vervolgens een bekende metafoor voor het doordrukken van onredelijke eisen, en later afgekort tot deze twee tekens als synoniem voor “idioot”.

* (de tweede helft hiervan wordt overigens meestal weggelaten)

** (spreuk die men steeds herhaalt, vergelijkbaar met een ‘weesgegroetje’, maar dan voor Boeddha)